बांबू आणि वेत: जंगलतोड आणि जैवविविधतेच्या ऱ्हासाविरुद्ध निसर्गाचे रक्षक

वाढती जंगलतोड, जंगलांचा ऱ्हास आणि हवामान बदलाचा संभाव्य धोका यांसारख्या आव्हानांना तोंड देताना, शाश्वत उपायांच्या शोधात बांबू आणि रॅटन हे अज्ञात नायक म्हणून समोर येतात. बांबू हे गवत आणि रॅटन ही एक वेलवर्गीय ताडाची वनस्पती असल्यामुळे, या बहुगुणी वनस्पतींचे वर्गीकरण वृक्षांमध्ये केले जात नसले तरी, त्या जगभरातील जंगलांमधील जैवविविधता जपण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात. इंटरनॅशनल बांबू अँड रॅटन ऑर्गनायझेशन (INBAR) आणि रॉयल बोटॅनिक गार्डन्स, क्यू यांनी केलेल्या अलीकडील संशोधनात आफ्रिका, आशिया आणि अमेरिका खंडांमध्ये पसरलेल्या बांबूच्या १६०० हून अधिक प्रजाती आणि रॅटनच्या ६०० प्रजाती ओळखण्यात आल्या आहेत.

वनस्पती आणि प्राण्यांसाठी जीवनाचा स्रोत

बांबू आणि वेत हे अनेक संकटग्रस्त प्रजातींसह असंख्य वन्यजीवांसाठी पोषण आणि निवाऱ्याचे महत्त्वाचे स्रोत आहेत. दिवसाला ४० किलोपर्यंत बांबूवरच अवलंबून असणारा प्रसिद्ध महाकाय पांडा हे याचे एक उदाहरण आहे. पांडा व्यतिरिक्त, लाल पांडा, पर्वतीय गोरिला, भारतीय हत्ती, दक्षिण अमेरिकन चष्मेवाला अस्वल, नांगरासारखे कासव आणि मादागास्कर बांबू लेमूर यांसारखे प्राणी पोषणासाठी बांबूवर अवलंबून असतात. वेताची फळे विविध पक्षी, वटवाघळे, माकडे आणि आशियाई अस्वलाला आवश्यक पोषण पुरवतात.

वन्य प्राण्यांचे पोषण करण्याव्यतिरिक्त, बांबू पशुधनासाठी चाऱ्याचा एक अत्यावश्यक स्रोत ठरतो, जो गायी, कोंबड्या आणि माशांसाठी वर्षभर किफायतशीर खाद्य पुरवतो. INBAR च्या संशोधनातून हे दिसून येते की, बांबूच्या पानांचा आहारात समावेश केल्याने चाऱ्याचे पौष्टिक मूल्य कसे वाढते, ज्यामुळे घाना आणि मादागास्करसारख्या प्रदेशांमध्ये गायींच्या वार्षिक दूध उत्पादनात वाढ होते.

महत्त्वपूर्ण परिसंस्था सेवा

INBAR आणि CIFOR यांच्या २०१९ च्या एका अहवालात बांबूच्या जंगलांद्वारे प्रदान केल्या जाणाऱ्या विविध आणि प्रभावी परिसंस्था सेवांवर प्रकाश टाकण्यात आला आहे, ज्या गवताळ प्रदेश, शेतजमिनी आणि अवनत किंवा लागवड केलेल्या जंगलांपेक्षाही श्रेष्ठ आहेत. हा अहवाल भूदृश्य पुनर्संचयन, भूस्खलन नियंत्रण, भूजल पुनर्भरण आणि जलशुद्धीकरण यांसारख्या नियामक सेवा प्रदान करण्यामधील बांबूच्या भूमिकेवर भर देतो. याव्यतिरिक्त, बांबू ग्रामीण उपजीविकेला आधार देण्यासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान देतो, ज्यामुळे तो लागवड केलेल्या वनक्षेत्रात किंवा अवनत जमिनींसाठी एक उत्कृष्ट पर्याय ठरतो.

बांबूची एक उल्लेखनीय परिसंस्था सेवा म्हणजे नापीक जमिनीचे पुनरुज्जीवन करण्याची त्याची क्षमता. बांबूची विस्तृत भूमिगत मुळे मातीला बांधून ठेवतात, पाण्याचा प्रवाह रोखतात आणि जमिनीवरील जैववस्तुमान आगीने नष्ट झाले तरीही टिकून राहतात. भारतातील अलाहाबादसारख्या ठिकाणी INBAR द्वारे समर्थित प्रकल्पांनी भूजल पातळीत वाढ आणि पूर्वीच्या नापीक विटांच्या खाणीच्या क्षेत्राचे उत्पादक शेतजमिनीत रूपांतर झाल्याचे दाखवून दिले आहे. इथिओपियामध्ये, जागतिक स्तरावर ३० दशलक्ष हेक्टरपेक्षा जास्त क्षेत्र व्यापणाऱ्या, नापीक पाणलोट क्षेत्रांचे पुनरुज्जीवन करण्याच्या जागतिक बँकेच्या निधीपुरस्कृत उपक्रमात बांबू ही एक प्राधान्य प्रजाती आहे.

उपजीविकेचा एक शाश्वत स्रोत

बांबू आणि वेत, ही वेगाने वाढणारी आणि स्वतःहून पुन्हा उगवणारी संसाधने असल्याने, ती जंगलतोड आणि त्यामुळे होणाऱ्या जैवविविधतेच्या हानीला प्रतिबंधक म्हणून काम करतात. त्यांच्या जलद वाढीमुळे आणि कांड्यांच्या उच्च घनतेमुळे, बांबूची जंगले नैसर्गिक आणि लागवड केलेल्या दोन्ही जंगलांपेक्षा जास्त बायोमास (जैव वस्तुमान) पुरवू शकतात, ज्यामुळे ती अन्न, पशुखाद्य, लाकूड, जैवऊर्जा आणि बांधकाम साहित्यासाठी अमूल्य ठरतात. वेत ही एक वेगाने पुन्हा उगवणारी वनस्पती असल्याने, झाडांना इजा न पोहोचवता तिची कापणी करता येते.

जैवविविधता संरक्षण आणि गरिबी निर्मूलन यांचा संगम INBAR च्या डच-सिनो-पूर्व आफ्रिका बांबू विकास कार्यक्रमासारख्या उपक्रमांमध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो. राष्ट्रीय उद्यानांच्या बफर झोनमध्ये बांबूची लागवड करून, हा कार्यक्रम स्थानिक समुदायांना टिकाऊ बांधकाम साहित्य आणि हस्तकला संसाधने तर पुरवतोच, पण त्याचबरोबर स्थानिक पर्वतीय गोरिलांच्या अधिवासांचेही संरक्षण करतो.

चीनमधील चिशुई येथील आणखी एक इनबार प्रकल्प बांबू हस्तकलेचे पुनरुज्जीवन करण्यावर लक्ष केंद्रित करतो. युनेस्कोच्या सहकार्याने, हा उपक्रम उत्पन्नाचा स्रोत म्हणून वेगाने वाढणाऱ्या बांबूचा वापर करून शाश्वत उपजीविकेच्या उपक्रमांना समर्थन देतो. युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थळ असलेल्या चिशुईमध्ये नैसर्गिक पर्यावरणाचे जतन करण्यासाठी कठोर निर्बंध आहेत आणि पर्यावरण संवर्धन व आर्थिक सुबत्ता या दोन्हींना चालना देण्यासाठी बांबू एक महत्त्वाचा घटक म्हणून उदयास येतो.

शाश्वत पद्धतींना प्रोत्साहन देण्यात इनबारची भूमिका

१९९७ पासून, INBAR ने वनीकरण संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनासह शाश्वत विकासासाठी बांबू आणि वेताच्या महत्त्वाचे समर्थन केले आहे. विशेषतः, या संस्थेने बांबू जैवविविधता प्रकल्पासारख्या प्रकल्पांद्वारे शिफारसी देऊन, चीनच्या राष्ट्रीय बांबू धोरणाच्या विकासात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.

सध्या, INBAR जागतिक स्तरावर बांबूच्या वितरणाचे नकाशे तयार करण्याच्या कामात गुंतलेली आहे आणि उत्तम संसाधन व्यवस्थापनाला प्रोत्साहन देण्यासाठी आपल्या सदस्य राष्ट्रांमधील हजारो लाभार्थ्यांना दरवर्षी प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करते. जैविक विविधतेवरील संयुक्त राष्ट्र कराराची निरीक्षक संस्था म्हणून, INBAR राष्ट्रीय आणि प्रादेशिक जैविक विविधता व वन नियोजनात बांबू आणि वेत यांचा समावेश करण्यासाठी सक्रियपणे पाठपुरावा करते.

थोडक्यात सांगायचे झाल्यास, जंगलतोड आणि जैवविविधतेचा ऱ्हास यांविरुद्धच्या लढ्यात बांबू आणि वेत हे प्रभावी सहयोगी म्हणून उदयास येतात. वृक्षांच्या वर्गीकरणात समाविष्ट नसल्यामुळे वन धोरणांमध्ये अनेकदा दुर्लक्षित केल्या जाणाऱ्या या वनस्पती, शाश्वत विकास आणि पर्यावरण संवर्धनासाठी शक्तिशाली साधने म्हणून आपली क्षमता दाखवून देतात. या चिवट वनस्पती आणि त्या राहत असलेल्या परिसंस्था यांच्यातील गुंतागुंतीचा समन्वय, संधी मिळाल्यास उपाय शोधण्याची निसर्गाची क्षमता दर्शवतो.